De linguae fine et instrumento

Ecce nonnulli versus ex lingua Hispanica translati huius libri cui titulus est Del lenguaje. 

LINA: Loquamur tandem de lingua.

TRINUS: Loquendo, ut aiunt. Quod est mirum, nam hoc fieri in alio loco non potest, ut eadem sint quod tractandum et instrumentum quo tractatum est, si accidit ut eadem sint.

LINA: Aliquis (aliqua, si mavis) hoc non praeditum per se esse dicet, quia de omnibus aliis rebus etiam per linguam sermocinari. Cur tandem lingua differet? Aut, putasne, amice Rota, alium modum ad linguam versandam esse?

ROTA: Haec est controversia vocabulorum, id est de fine: "versari in aliqua re" enim et "studere" et "explanare" et "ratiocinari" et "sermonem habere" et tanta verba similia fere ad linguam attinent.

De artibus ingenuis

In Artis Amatoriae libro secundo Ovidius poeta nos, magistri Amoris discipulos, docet nonnullis consiliis quomodo amorem puellae iam captae servare possimus. Praeter hae consilia explanatur qualem virum esse amanti deceat. His enim versibus poeta monet nos colere artes quae ingenuae nuncupantur atque duas linguas discere, scilicet Graecam Latinamque (Artis amatoriae libri II versus 120-1):

Nec levis ingenuas pectus coluisse per artes

    cura sit et linguas edidicisse duas.

Sine enim dubio ingenuas artes coli valde utile est ita, ut quaeque puella nos miretur. Nam pleraeque feminae virum urbanum quam rusticum malunt. Ingenuae enim artes sunt quas tantum homines praestantes colunt et si has coles, homo bonus videris. Quamobrem quoque linguas Latinam Graecamque disci usui discipulorum poetae Amoris est, nam viri qui has linguas callent a feminis valde urbani videntur. Fortasse enim si in taberna quadam puella nos rogat (Hispanice modo): "Utrum studes an laboras?", ei respondere possumus: "Graece et Latine loquor!". Si quidem Ovidius noster recte hae consilia scripsit, quicumque linguas antiquorum colat plerasque puellas capere poterit.

Hae omnia igitur ita esse una cum Ovidio poeta sentior, sed multa et alia afferunt, mea sententia, prae amoris praestantiam hae artes quae ingenuae vel liberales appellantur.

Primum igitur, ut quae praeferant artes ingenuae sciamus, a nobis discrimen earum faciendumst. Quae sunt hae artes? Quales sunt? Artes enim ingenuae eae quae in rhetorica et litteris et philosphia versantur esse mihi videntur. Ergo bene dicendi atque scribendi ars et maxima cura opera scriptorum legendi et quaestiones quas philosophi quaestae sunt sciscitandi ingenuae sunt. Has enim artes non modo ad puellas capiendas et servandas, sed ad alia excelsia utiles esse omnibus satis constat. Nam quis ignorat Plato ille per suam philosophiam amorem feminarum non quaereret, sed bonum et scientiam adipisci; sive Homerus haud probationem puellarum, sed immortalitatem operis suae; sive Isocrates haud puellis, sed omnibus civibus persuaderi? Discrimine earum artium facto, ab omnibus utilia harum videntur, nam omnes qui paucum sapientiae cupiditatis habent quae hi viri docti nobis afferrent iam satis noscunt.

Itaque recte, ut opinor, Ovidius hos versos scripsit (potes enim conari puellas vel pueros in tabernis nocturnis capere artem tuam linguas antiquorum colendi exhibendo; si autem hoc impetras, dic nobis quo modo!). Multa tamen et alia ex artibus ingenuis ita exsistunt, ut a nobis capiendumst. Nam utilitatem earum aeternam esse, haud caducam sicut probationem publicam vel multarum puellarum, censeo. Quadecausa has artes ad excelsia colendas esse sentior, si aliquo aeterni operam dare volemus.

De Alexandri Magni gloria

Emporiis, anno 130 a. Ch.

Titus et Alexander et Darus e ludo iam exeunt. Hodie enim in ludo Apollodorus magister in rerum gestarum historia hos discipulos erudivit, nempe Alexandri Magni vitam eos docuit. Tito et Alexandro quidem hae lectiones valde placent, cum summis laudibus Alexandrum Magnum efferant et eum imitari velint. Darus autem suaviorem vitam agere quam huius imperatoris mavult:

- Quantas terras – clamat Titus – Alexander Magnus vidit et quantas nationes vicit! Eum praestare omnibus imperatoribus censeo.

- Et quanta didicit! - addidit Alexander – Imperator ille non tantum miles sed etiam φιλόσοφος mihi videtur. 

- Sed... - dubitat Darus – ubi erant amici eius et familiares et vicini et terrae ei colendae et pueri, dum res tantas agebat?

Et loquendo et placide dissentiendo iter faciunt amici tres per portum Emporitanorum. Repente autem iis obvius it pater Alexandri, nomine Dionysius, qui in portu laborabat. Mercator enim est et mercedes ita ex Asia in Hispaniam fert, ut in portu Emporitano non tantum merum et cibum, sed etiam pulchrae mercedes Asianae insint.

- Ὦ Ἀλέξανδρε, ἤδη σχολάζεις; - interrogat pater.

- Μάλιστά γε - respondet Alexander filius - μεθ' ἑταίρων τούτων περὶ τοῦ Ἀλεξάνδρου τοῦ Μεγάλου διαλεγόμενοι πορευόμεθα.

- Περὶ τοῦ Ἀλεξάνδρου;

- Ita est – interrumpens dicit Titus – de homine qui omnes Asiae nationes domuit loquimur!

- Nationes domare? Nihil equidem hac de re scio – respondet  Dionysius. – Hae telae autem quas vobis monstro ex Asia veniunt!

- Suntne Asiaticae? Sicut gloria Alexandri? - interrogat Titus.

- Forsitan – clamat Alexander – eaedem telae Alexandri Magni sunt! Fortasse ille his induit!

Tum Titus et Alexander his telis induunt et aliquam fabulam de huius imperatoris pugna agunt. Alexander enim partes Alexandri Magni atque Titus militis cuiusdam agit, dum Darus tamen et Dionysius tantum pueros ludentes exspectant. Re scaenica parata noster Alexander imperator gladio pectora Titi transfigere fingit, qui sicut exanimus delabitur non solo, sed super amphoram quandam, quae meri plena erat. Iam igitur Titi tela Asiatica ita maculatur, ut furor patrem Alexandri invadat:

- Φεῦ τῆς ἐσθῆτος! - iratus exclamat Dionysus pater – Ὦ κάκιστε, cur non curabas ne haec tela sordida fieret!

- Heu me miserum! - clamat Titus – Ignosce mihi, Dionysi!

Inde Dionysius et Titum et Alexandrum verga verberat, dum Darus omnia videns sic loquitur:

- Heus vos superbos! Iam antea vos mediocritatis tenendi praestantiae monebam! Itaque omnino vitam suaviorem degere malo.

DE COTTIDIANIS EMPORITANORVM (I)

Emporiis, anno 130 a. Ch.

PERSONAE ACTIONIS

Alexander: filius Graecorum Emporitanorum

Darus: filius Iberorum

Titus: filius novorum incolarum Romanorum

Apollodorus: magister puerorum

Tres pueri, nomine Titus et Alexander et Darus, ad mare prospicientes in litore sedent. Mare enim tranquillum est, nam duabus diebus ante ventus septentrionum flere desiit. Piscatores quidam cum retibus naviculisque suis laborant.

- Quam gaudemus, – dicit Darus – cum magister nos in litore quiescere sinat!

- Lectiones quidem rethoricae durae sunt – respondit Alexander.

- Lectiones non esse duras censeo. – dicit Titus – Difficultas autem tua est ut latine copiose loqui non possis. Quoniam parentes tui latine non loquuntur, vos periti in sermones componiendum non estis.

- Μάλιστά γε, – respondit Alexander – pater meus de lingua Latina doctus non est. Hoc autem puto, ut ars rethorica etiam difficilis in mea lingua Graeca sit.

- Forsitan, - addidit Darus – diversa sunt et lingua quadam loqui et magnos sermones componere. Nam parentes mei, qui et Ibere et Graece et nunc Latine loquuntur, in sermones componiendum valde pravi sunt. Res rethorica enim haud in numero cottidianorum nostrorum habemur!

Repente a procul magister Apollodorus pueros in litore sedentes clamat:

- Venite, pueri, ad ludum! Tempus ad quiescendum satis est. Philosophiae lectiones vobis exspectant!

Pueri autem inter se:

- Difficiliores lectionibus rethoricis sunt lectiones philosophicae – dicit Titus.

- Hae lectiones tibi non placent, quia inutiles haberis – respondit Alexander –. Magno cum gaudeo lectiones de philosophia Apollodori sequor, cum magistrum nostrum hac de disciplina doctissimum esse putem, quamquam nimis platonicus...

- Cur "nimis platonicus" dicis? - rogat Darus.

- Nimis platonicus, – respondit Alexander – quod, cum ei de Heraclito dicerem, obscurissimum hunc philosophum esse mihi dicit. Equidem huius sermonem veriorem quam Platonis esse censeo!

Tum, cum discipuli magistro non pareant, Apollodorus cum virga ad eos quiescentes verberatum it. Pueri deinde perterriti subito de harena surgunt et ad ludum prae magistrum currunt.

- Platonicum – dicit Titus – magistrum esse non puto, quia haud εἴδη nostra, sed corpora cum virga verberat!